Rozenburg Den Haag 1896 pic3 - Draken in de Nederlandse Art Nouveau
Rozenburg Den Haag Japanse vaas 1896 pic2

Rozenburg Den Haag, 1896

Deze 46 cm hoge Rozenburg aardewerk vaas (model 71 ‘Japanse vaas ‘), werd in de week van 19-26 september 1896 beschilderd door Willem Frederik Haas en Samuel Schellink. Het bijzondere decor ontwerp is echter hoogstwaarschijnlijk van de hand van Dominicus de Ruiter, die nét in augustus van dat jaar tot chef van het schildersatelier van Rozenburg is benoemd. Niet alleen had Dominicus de Ruiter zijn opleiding aan de Academie van Beeldende Kunsten genoten, ook was hij vóór zijn komst bij Rozenburg als lithograaf werkzaam geweest (bron: Yvonne Brentjens, Rozenburg Plateel uit Haagse Kringen blz. 119)

Japonisme

Een jaar eerder, in 1895, opende de beroemde kunsthandelaar Siegfried Bing zijn kunsthandel ‘L’Art Nouveau Bing’.  Bing handelde al lang in Japanse artefacten en prenten. Er was een ware Japan-manie aan de gang in het Westen vanaf begin 1880. Bing speelde hierop in en reisde naar Japan waar hij import- en exportbedrijven opende in Yokohama en Kobe.
Met name de door Bing geïmporteerde Japanse prenten zijn van grote invloed geweest op de Europese kunstenaars, ook Vincent van Gogh was een groot afnemer. Al in 1888 richtte Bing “Le Japon Artistique” op, een tijdschrift waarin de beschreven objecten uit de artikelen bijna allemaal uit Bing’s eigen collectie stamden. In het eerste deel omschrijft hij de Japanse kunst als een “Art Nouveau”, een Nieuwe Kunst, die een langdurige en verleidelijke invloed op de Westerse kunst zou gaan hebben. Een uitspraak die profetisch bleek te zijn, doordat het Japonisme dat bij de westerse kunstenaars als stroming met een eigen invulling uit de Japanse kunst voortkwam, ook de bakermat bleek voor de “Art Nouveau” zoals wij die kennen.

Anton Seder (München, 1850-1916 Strassburg)

De Duitse kunstenaar en kunstprofessor Anton Seder was oprichter en directeur van de ‘École supérieure des arts décoratifs’ in Strassburg vanaf 1892. Anton Seder ontwikkelde de school als een invloedrijke artistieke kracht in de regio Elzas-Lotharingen en creëerde werk dat Franse en Duitse artistieke stijlen overbrugde en bijdroeg aan de ontwikkeling van Art Nouveau.
In het voorjaar van 1896, verscheen er een belangrijke en later wereldberoemde publicatie van Anton Seder: ‘Das Thier in der decorativen Kunst’. En in het eerste deel ‘die Wasserthiere’ waren rijk geillustreerde platen van draken, vooral zogenaamde Japanse waterdraken.

Das Thier in der decorativen Kunst| portfolio
Anton_Seder-Das_Tier_in_der_dekorativen_Kunst
Anton_Seder-_Das_Tier_in_der_dekorativen_Kunst
Rozenburg 1896 drakenschotel

Inspiratie

Een beroemde uitspraak van Anton Seder was: “…daarom, als we naar de nieuwste creaties van onze meest moderne ontwerpers van kunstnijverheid kijken, zeggen we onwillekeurig: alles is er al geweest”
Dat Seder’s tekeningen van draken van inspiratie zijn geweest voor de pás benoemde chef van het schildersatelier van Rozenburg, Dominicus de Ruiter, mag duidelijk zijn. Het laat vooral ook zien hoezeer de Rozenburg fabriek inspeelde op de actuele trends en inspiratie haalde uit internationale publicaties, zie: https://proportiodivina.nl/object/rozenburg-den-haag-1895en ook: https://proportiodivina.nl/object/rozenburg-den-haag-1899/
Een van de meest iconische Rozenburg aardewerk objecten is een grote wandschotel uit 1896, beschilderd met draken, waarbij de grote draak, centraal op de schotel, letterlijk is ontleend aan de omslag van de publicatie ‘Das Thier in der decoratieven Kunst’
De schotel echter, is een maand láter beschilderd dan de grote vaas, in de week van 24-31 oktober van 1896.
Das Thier in der decorativen Kunst | cover

Het decor

De grote schotel met de woeste draak heeft dan al een puur decoratief ontwerp, de grote vaas toont meer.
Op afstand bekeken zijn namelijk 4 grote papaverbollen te herkennen, met onderin elke papaverbol twee naar elkaar spuwende draken en bovenin, tussen elke grote papaverbol, een woeste draak, omgeven door grijze wolken van rook. Ook op afstand bekeken, zijn twee grote (Japanse) maskers te herkennen. De grote papaverbol stelt ook een groot, vriendelijk lachend, masker voor, met ogen die gevormd worden door de krullende groene staarten van de draken. Het andere masker, tamelijk dreigend, is te zien aan de zijde met de woeste draak bovenaan. Bovendien worden deze Japanse (water)draken deels gevangen gehouden in de netten die zijn geschilderd binnen de vier grote papaverbollen.

20190827 121345 001 Klein - Draken in de Nederlandse Art Nouveau
20190821 140749 003 Klein - Draken in de Nederlandse Art Nouveau
20190827 131356 001 Klein - Draken in de Nederlandse Art Nouveau
Rozenburg Den Haag 1896 pic8 - Draken in de Nederlandse Art Nouveau

Opium: ‘jagen op draken’

Wat echter vooral opmerkelijk is aan deze vaas, is dat de binnenkant ook is beschilderd, tot bijna onderin de vaas, namelijk met (kleine) papaverbollen. En het plezier waarmee dat gedaan is, druipt er letterlijk vanaf! Waren de aanwijzingen aan de buitenkant van de vaas nog enigszins subtiel, de binnenkant verraadt het werkelijke onderwerp van het decor. Namelijk het ‘jagen op draken’; het roken van opium, wat aan het einde van de 19e eeuw razend populair was.
Dan valt ook het ornament op tussen de naar elkaar spuwende draken onderin de vaas, dat de vorm heeft van een opiumlamp of opiumbrander. Het hart van het ornament gevormd door een abstract vlamrood patroon met kringelende rook er langszij. En die woeste draken bovenaan de vaas omgeven door grijze rookwolken!

Rozenburg Den Haag 1896 pic7 165x300 - Draken in de Nederlandse Art Nouveau

Signatuur

De vaas heeft het schildersmerk van Willem Frederik Haas. Het is echter het zeer onwaarschijnlijk dat hij dit decor heeft ontworpen, hij was in september 1896 nét 18 jaar oud geworden en gepromoveerd tot schilder. Bovendien hebben nóg Samuel Schellink nóg Willem Haas meegeschilderd aan de grote schotel met draken van een maand later. Zowel het ontwerp van de schotel als het ontwerp van deze vaas zal van Dominicus de Ruiter zijn geweest. En niet eerder hebben wij een dergelijk object gezien in de Nederlandse Art Nouveau, met een verbeelding van, of een toespeling op het onderwerp ‘opium roken’ of het gebruik ervan.
Ook het label onderop de vaas is zeer opmerkelijk, dat laat zien dat deze vaas verkocht werd door de exclusieve Parijse winkel ‘Porcelaines a La Paix’, aan de even exclusieve Avenue de l’Opera 34.

20190821 141239 002 Klein - Draken in de Nederlandse Art Nouveau
Porcelaines A la Paix 1891 - Draken in de Nederlandse Art Nouveau
Rijksmuseum Rozenburg vaas met draken 1900Holland Utrecht wandschotel circa 1900

Draken bij andere plateelfabrieken

Zover we nu hebben kunnen nagaan is de grote Rozenburg vaas, uit september 1896,  het eerste en meest vroege object binnen de Nederlandse Art Nouveau keramiek, waarop draken staan afgebeeld. En daarmee heeft dan Dominicus de Ruiter voor een ware rage gezorgd! Want sinds het najaar van 1896, verschenen er meer en andere varianten op deze ontwerpen met draken. En toen Rozenburg in maart 1899 begon met de productie van het  (later) wereldberoemde eierschaalporselein, verschenen daar ook draken op, zelfs hele serviezen met draken!

Al vrij snel kwamen ook andere plateelfabrieken met vazen en schotels met daarop draken. En wat daarbij opvalt is, dat het voormalige schilders van Rozenburg zijn geweest die de ‘draken rage’ elders voortzetten.

Bijvoorbeeld Chris Lanooy, die op 12 september van 1896 (!) in dienst treedt bij Rozenburg als plateelschilder. Hij zou er ruim een jaar werkzaam zijn en jaren later, rond 1904, als plateelschilder en ook ontwerper bij de Haga Purmerend fabriek, óók geweldige draken ontwerpen en schilderen. En daarbij een extra dimensie toevoegend; draken ‘gevangen’ onder lusterglazuur!

Ook bij de Amphora Holland Fayencefabriek in Oegstgeest werden draken uitgevoerd onder lusterglazuur. Zowel Roelof Sterken als Samuel Schellink vertrokken naar deze fabriek. Omdat Roelof Sterken waarschijnlijk eerder dan Schellink bij Amphora aan het werk ging, rond 1908, zal hij daar de aanzet hebben gegeven tot decors met draken. Ook lijken die draken meer op de ontwerpen van Chris Lanooy bij Haga, ook van rond die tijd.

En Johannes Cornelis Heijtze en Johannes Karel Leurs vertrokken al in het voorjaar van 1896 naar de Holland Fayencefabriek van Jan Willem Mijnlieff. En daar werden uitbundige draken geschilderd op wandschotels en vazen, in de stijl van Rozenburg.

En in het glorie jaar van de Rozenburg fabriek in 1896, waren al deze plateelschilders bij Rozenburg in dienst!

Haga, Purmerend, C.J. Lanooy vaas met draakAmphora Holland circa 1910